|
KUMUK TÜRKLERİNİN ATA SÖZLERİ
Kaynak : Dr. Çetin Pekacar/Kumuktürkleri
|
|
KUMUKÇASl |
TÜRKİYE TÜRKÇESİ |
|
Abay urğan avurtmas. |
Ninenin vurması acıtmaz. |
|
Abzar alğınça, xonşu al. |
Ev alma, komşu al. |
|
Açnı qarnı toyar, gözü
toymas. |
Açın karnı doyar, gözü
doymaz. |
|
Açnı xadirin toq bilmes. |
Açın hâlinden tok anlamaz. |
|
Adam bir
tuvar, bir öler. |
İnsan bir kere doğar, bir
kere ölür. |
|
Adamnı xadirin adam
bilir. |
İnsanın
kadrini insan olan bilir. |
|
Ah degen
bulan avruv az bolmas. |
Ah çekmekle hastalık
azalmaz. |
|
Aldından quçaqlay,
artından bıçaqlay. |
Önünden kucaklıyor,
arkasından bıçaklıyor. |
|
Alğasağan suv deñizge
yetişmes. |
Acele işe şeytan karışır
(harfiyen.
Acele eden su
denize ulaşmaz). |
|
Alim
bolmaqdan adam bolmaq qıyın. |
Adam olmak
âlim olmaktan zordur. |
|
Ana göñü balada, bala
göñü havada. |
Ana gönlü çocukta, çocuk
gönlü havada (yani.
kuru hayâllerde). |
|
Anası minse terekge,
qızı miner butaqğa. |
Anası ağaca çıksa, kızı da
dalına çıkar (Elma,
ağacından uzağa düşmez). |
|
Aqçağa satılğan adam
vatanın satar. |
Parayla satılan adam
vatanını satar. |
|
Arba sınğan soñ yolnu
görsetegenler köp bolur. |
Araba kırıldıktan sonra yol
gösteren çok olur. |
|
Ariv xonşuda yaxşı. |
Güzel, komşuda iyi. |
|
Asılsız atğa minse
atasın tanımas. |
Asîl olmayan kişi ata binse,
babasını tanımaz. |
|
Aşamçıqğa iş yaxşı,
işlemçikge aş yaxşı. |
Obura iş gerek, çalışkana
aş gerek. |
|
Aşıñ berme, qaşıñ ber. |
Aşını verme, kaşını ver (yani
konuğa güler yüz göster). |
|
At çaba
dep it çaba. |
At koşuyor
diye it (de) koşuyor. |
|
At tuyağın tay basar. |
Atın tırnağına tay basar
(yani Tay, zamanı
gelince atın yerini alır). |
|
Atnı qamuçu bulan
haydama, arpa bulan hayda. |
Atı kamçıyla sürme, arpayla
sür. |
|
Ayañda busa
aşarsan, anañda busa alarsan. |
Avcundaysa yersin,
annendeyse alırsın. |
|
Ayğa qarap it haplar. |
Aya doğru köpek havlar
(yani. Güzel şeyleri
kötü ahlâk sahipleri kötüler). |
|
Aylanç busa
da yol yaxşı. |
Dolambaçlı
olsa da yol iyi. |
|
Aytılğan söz- atılğan oq. |
Söylenen söz atılan ok
gibidir. |
|
Aytılmağan sözge yes
busañ,
aytılğan soñ onu qulusan. |
Söylenmemiş söze efendi
isen, söylendikten
sonra onun kulusun. |
|
Aznı xadirin bilmegen,
köpnü xadirin bilmes. |
Azın kadrini bilmeyen çoğun
kadrini de bilmez. |
|
Deli biymes, biyse
tınmas. |
Deli oynamaz, oynasa durmaz. |
|
Bala bar üyde balah yoq. |
Çocuk olan
evde belâ olmaz. |
|
Balta
urulğunça töñek yal ala. |
Balta
vuruncaya kadar kütük dinlenir. |
|
Baş sav
bolsa börk tabulur. |
Baş sağlam
olursa şapka bulunur. |
|
Başda
haqıl bolmasa, ayaqlağa güç bolur. |
Başta akıl
olmazsa zahmet ayaklara düşer. |
|
Başına tüşgen başmaqçı
bolur. |
Iş başa düşünce kunduracı
olunur. (yani
Insan gerektiğinde her işi yapar). |
|
Belgisiz yolğa bek qara. |
Bilmediğin yola dikkat et. |
|
"Ber çi" belin sındırar,
"al çı" canın tındırar. |
"Versene"
belini büker; "alsana" canına sefa olur
(yani
Vermek zor, almak kolaydır). |
|
Bir qoydan
eki teri çıqmas. |
Bir koyundan
iki deri alınmaz. |
|
Borçğa içgi
içgen eki keren esirir. |
Borç alarak
içki içen iki kere sarhoş olur. |
|
Börü aç
bara busa da, toq bara görünür. |
Kurt aç olsa da tok görünür. |
|
Börü boranlı gün quturur. |
Kurt fırtınalı günde
kudurur (Kurt dumanlı havayı sever). |
|
Börüden qorqğan qoy
etmes. |
Kurttan korkan koyun
yetiştirmez. |
|
Çaqırılğan yerden galma,
Çaqırılmağan yerge barma. |
Çağırıldığınyere git.
Çağırılmadığı yere gitme. |
|
Çıçqan balası qap teşer. |
Sıçan yavrusu
torba deler.
(yani.
Babası nasılsa oğlu da öyle olur. |
|
Dün'yanı
suv alsa da, ördekge ne qayğı bar? |
Dünyayı sel alsa da ördeğe
ne kaygı?. |
|
El nalat berse, terek de
qurur. |
Halk beddua (veya
lânet) ederse ağaç da kurur. |
|
Emenni iyelgeni- sınğanı;
er gişini uyalğanı ölgeni. |
Meşenin eğilmesi, kırılması
(demektir); er kişinin utanması, ölmesi (demektir). |
|
Er ulanlar üyde tuvar,
qırda öler. |
Yiğitler evde doğar, ama
evde ölmez. |
|
Erinmegen hökünmes. |
Tembellik etmeyen pişman
olmaz. |
|
Erişiv bar üyde bereket
bolmas. |
Kavga olan
evde bereket olmaz. |
|
Erni er öltürmes, erni
namus öltürür. |
Yiğidi yiğit öldürmez,
yiğidi namus öldürür. |
|
Eşek eşekni borçğa xaşır. |
Eşek, eşeği borca kaşır. |
|
Et xurtlansa, tuz seber;
tuz xurtlansa, ne seber? |
Et kurtlanırsa tuz serpilir;
tuz kurtlanırsa ne serpilir? |
|
Geçe qıdır, gündüz yat,
tamaküge börkün sat. |
Gece dolaş, gündüz yat,
tütün için kalpağını sat.
(Tembel, avare hakkında
söylenir). |
|
Geçe yürügen erten
süyüner. |
Gece yürüyen sabah sevinir
(Bugünün işini yarına bırakma). |
|
Gelinni betin gelgende
görerbiz. |
Gelinin yüzünü gelince
görürüz. |
|
Gözün yumğan taş yutar. |
Gözünü yuman taş yutar. |
|
Güçlü bolma süyseñ,
duşmandan güçüñ yaşır. |
Güçlü olmak istersen,
düşmandan gücünü gizle. |
|
Günçü gün görmes. |
Hasetçi gün görmez. |
|
Güye gölekni talar,
qayğı yürekni talar. |
Güve gömleği yer, kaygı
yüreği yer. |
|
Haq söz aççı bolur. |
Doğru söz acı olur. (Dost
acı söyler) |
|
Haqıl görmey bolğan soñ,
göz görgenden payda yoq. |
Akıl görmedikten sonra
gözün görmesinden fayda yok. |
|
Haqıldan ullu xazna da,
bilimden ullu baylıq da
yoq. |
Akıldan büyük hazine,
bilimden büyük zenginlik yok. |
|
Haqıllı aş cıyar, haygev
taş cıyar. |
Akıllı aş
toplar, aptal taş toplar. |
|
Har kim bilgenin aytar. |
Herkes bildiğini söyler. |
|
Harakatğa bereket. |
Harekete bereket. (Nerede
hareket, orada bereket). |
|
Heç bolğandan geç bolğan
qolay. |
Hiç olmayandan geç olan iyi. |
|
Ilmu- açğıç, yaşav-
kirit. |
Ilim anahtardır, hayat
kilit. |
|
Iş tapşursa- buyuğa,
burnun har zatğa suğa. |
Iş buyurulsa kaçar, burnunu
her şeye sokar. |
|
Işlemegen- tişlemes. |
Işlemeyen, dişlemez. (Çalışmayan
kazanamaz ve yiyemez) |
|
Kerivan
getdi busa da, kerivansaray yerinde. |
Kervan gittiyse de
kervansaray yerinde. |
|
Kim ekeniñni bilme
süyseñ, qız tilet. |
Kim olduğunu bilmek
istersen, (kendine) kız istet. |
|
Kiseñde malıñ yoq busa,
avzuñda balıñ yoqmu. |
Cebinde paran yoksa ağzında
balın da mı yok? |
|
Köp söznü azı yaxşı, az
söznü özü yaxşı. |
Çok sözün azı iyi, az sözün
özü iyi. |
|
Köp yaşağan köp bilmes,
köpnü görgen köp biler. |
Çok yaşayan çok bilmez, çok
gören çok bilir. |
|
Köpür salğan özü geçer,
quyu qazğan özü tüşer. |
Köprü yapan kendi geçer,
kuyu kazan kendi düşer. |
|
Küleme xonşuña, gelir
başıña. |
Gülme komşuna, gelir başına. |
|
Ma degende almasa, ber
degende tabulmas. |
Al deyince
almazsan ver deyince bulamazsın. |
|
Maqtançıq erinçekge
oyunçaq. |
Övüngen, tembele eğlence. |
|
Mart taymaylı, dert
taymas. |
Mart geçmeyince dert bitmez. |
|
Mişik saqlamağan çıçqan
saqlar. |
Kedi bulundurmayan sıçan
bulundurur. |
|
Namartğa nalatdan yaxşı
savğat bolmas. |
Haine lânetten iyi ödül
olmaz. |
|
Namussuzğa aş haram. |
Insafsıza (veya
vicdansıza, namussuza) aş haram.
Insafsıza (veya vicdansıza, namussuza) hiç bir şey
değmez. |
|
Öktemlikni artından
qıdırıp yürür xorluq. |
Zelillik kibrin arkasında
gezer. |
|
Ölüge
zurnay soqğandan ne payda. |
Ölüye zurna çalmaktan ne
fayda. |
|
Ömür boyu atıla tursa
da, baqa
batmaqdan arekge getmes. |
Ömür boyu sıçrasa da
kurbağa bataklıktan uzağa gidemez. |
|
Pitneçini sözüne qarama,
özüne qara. |
Fitnecinin sözüne bakma,
özüne bak. |
|
Qaçıp getseñ, çaçıp get;
qaytıp gelseñ, aşarsan. |
Kaçarsan, ekip kaç; dönüp
gelirsen yersin. |
|
Qardaşıñnı tanımağa
süyseñ, ondan satıp mal al. |
Arkadaşını tanımak istersen,
ondan mal satın al.
(veya onunla alış
veriş yap). |
|
Qarğa balasına appağım,
kirpi balasına yımışağım
degen. |
Karga yavrusuna apakım,
kirpi yavrusuna yumuşağım demiş. |
|
Qarğa qarğanı gözün
çoqumas. |
Karga karganın gözünü oymaz. |
|
Qatın aytar, er qaytar. |
Karısı söyler, koca uyar. |
|
Qavğasız üy-qomuzsuz toy. |
Kavgasız ev, komuzsuz düğün
gibidir. |
|
Qayda aş- onda baş. |
Nerede aş, orada baş (çalışmayı
sevmeyen kimse için söylenir). |
|
Qayğısız qara suvğa
semirir. |
Kaygısız sade su ile (bile)
semirir. |
|
Qazançı qaynamasa, qazan
qaynamas. |
Aşçı kaynamazsa kazan
kaynamaz. |
|
Qazannı qarası yuğar,
yamannı yalası yuğar. |
Kazanın karası, kötü
insanın iftirası bulaşır. (anlamca. Kazanın karası da, kötünün
iftirası da kendine bulaşır. yani. Kötüler kendini ele verir.)
(Ihsan Akay'a
teşekkürler) |
|
Qıñır gişi
de bir, qırq gişi de bir. |
Bir inatçı
kırk kişiye bedeldir. |
|
Qıtığı yoqnu qılığı yoq. |
Gıdıklanması olmayanın
karakteri olmaz. |
|
Qızbay bolma, dommay bol. |
Korkak olma, maskara ol. |
|
Qol qolun
cuvar, qol da betin cuvar. |
El eli yur, el
de yüzü yur. |
|
Qonaq süymeygen yaşların
töbeler. |
Misafir sevmeyen (veya
istemeyen) çocuğunu döver. |
|
Qorqaçdan qoççaq bolmas. |
Korkaktan yiğit olmaz. |
|
Qorqğannı gözü,
yalğançını sözü bildirir. |
Korkanı gözü, yalancıyı
sözü ele verir. |
|
Qoy baqğan semizin
aşamas. |
Koyun yetiştiren semizini
yemez. |
|
Qulaq- eki, avuz- bir,
aytağanıñnı oylaşıp ayt. |
Kulak iki, ağız bir;
söyleyeceğini düşünüp söyle. |
|
Quldan tuvğan qul bolmas,
yamandan tuvğan qul bolur. |
Köleden doğan köle olmaz,
kötü kimseden doğan köle
olur. |
|
Sabur tübü sari altın,
uyalır alğasağan.. |
Acele işe şeytan karışır.
Sabrın sonu selâmet.
(harfiyen. Sabrın
sonu sarı altın, utanır acele eden). |
|
Savluq süyseñ taza tur. |
Sağlık dilersen temiz ol. |
|
Sen- biy,
men- biy, atğa biçen kim salar? |
Sen bey,
ben bey; ata kim yem verecek? |
|
Soqur
ögüz özü barır xasapğa. |
Kör öküz kendi gider kasaba. |
|
Talaysızğa taş yavar. |
Talihsize taş yağar.
(anlamca. Alavere
dalavere, kürt mehmet nöbete). |
|
Tamakü tütün- kökürek
bütün. |
Tütün dumanı, tüberkülöz (demektir). |
|
Tañalağı tavuqdan
bugüngü cücek qolay. |
Bugünkü civciv yarınki
tavuktan iyidir. |
|
Tañğa çığar tavuşu. |
Işin doğrusu (hakikati)
sabahleyin anlaşılır
(harfiyen. Sabaha
çıkar sesi). |
|
Tilde süyek yoq, amma
süyek sındıra. |
Dilde kemik yok, ama kemik
kırar. |
|
Toyğa barsañ, toyup bar. |
Düğüne gidersen doyup git. |
|
Tul qatınnı ulanı erke
bolur. |
Dul kadının oğlu şımarık
olur. |
|
Ulanı yoqnu qızı barır
çerivge. |
Oğlu olmayanın kızı askere
gider. |
|
Ullu aytğannı etmegen-
muradına yetmegen. |
Büyüğün dediğini yapmayan,
muradına ermemiş. |
|
Urlağan bir gunahlı,
urlatğan miñ gunahlı. |
Çalan bir kere suçlu,
çaldıran bin kere. |
|
Uştuqul özünü ayıbın
özgege qaplar. |
Hilekâr kendi kusurunu
başkasına yükler. |
|
Uyala busañ, üyüñde tur. |
Utanıyorsan evinde dur. |
|
Uyalçan gişini yüregi
qara bolmas. |
Utanan kişinin yüreği kara
olmaz (yani temiz yürekli olur). |
|
Uyalmayğan adam,
buyurmağan aşnı aşar. |
Utanması olmayan adam ikram
edilmeyen yemeği yer. |
|
Xars urup alğanıñnı
biyiy turup yiberdiñ. |
Alkışlayarak aldığını
oynayarak gönderdin
(yani. Emeksizce
elde ettiğini kolayca sarfettin). |
|
Xonşunu xorazı- qazday,
qatını - qızday. |
Komşunun horozu kaz gibi,
karısı da kız gibi.
(Komşunun tavuğu komşuya
kaz görünür). |
|
Yalğançını gertisine de
inanmay. |
Yalancının doğrusuna da
inanılmaz. |
|
Yaman avlet artıq
barmaqğa oşay;
gesseñ- avurta, gesmeseñ-
talçıqdıra. |
Kötü evlât fazla parmağa
benzer; kessen, acıtır; kesmesen, üzer. |
|
Yaman sıyır soqmaqçı
bolur, yaman adam taqmaqçı bolur. |
Ineğin kötüsü sürüden
ayrılır, insanın
kötüsü geveze (harfiyen. ozan) olur. |
|
Yamannı qulağı yazda
üşür. |
Kötünün kulağı yazın üşür. |
|
Yañılışğa- miñ yol,
gertilikge bir yol. |
Yanlışa bin yol, doğruya
bir yol. |
|
Yañız terek bav bolmas. |
Tek ağaç (ile) bağ olmaz. |
|
Yat yerde
soltan bolğunça, öz yeriñde ultan bol. |
Yabancı
memlekette sultan olmaktansa
kendi yurdunda
ayak takımından ol. |
|
Yaxşılıqğa
yaxşılıq har gişini işidir, yamanlıqğa yaxşılıq er gişini işidir. |
Iyiliğe iyilik
her kişinin işidir, kötülüğe iyilik er kişinin işidir. |
|
Yesi yoqnu börü aşar. |
Sahibi olmayanı kurt yer
(Sürüden ayrılan kuzuyu
kurt kapar). |
|
Yıraqdağı qardaşdan
yuvuqdağı xonşu yaxşı. |
Uzaktaki akrabadan
yakındaki komşu iyidir. |
|
Yolda yoluqğan yoldaş
bolmas. |
Yolda rastlanan yoldaş
olmaz. |
|
Yoluñ tegiş bolğan soñ
yol yağadağı tegeneklerden qorqma. |
Yolun doğru olduktan sonra
yol kenarındaki dikenlerden korkma. |
|
Zamanı gelgende
bulamuqğa tiş sınar. |
Zamanı; gelince lâpa yerken
diş kırılır (yani. Alına yazılan başa gelir). |
|
|